De rechtspraak in Nederland moet helemaal op de schop, oordeelt een internationaal onderzoeksinstituut.

Nederlands rechtssysteem sterk verouderd

Het rechtssysteem in Nederland is niet meer van deze tijd. Rechtszaken bieden vaak geen oplossingen, maar verergeren soms juist een conflict. Dat blijkt uit een rapport van Hiil (Hague Institute for Innovation of Law), een onafhankelijk onderzoeksinstituut dat de rechtsstaat onderzoekt in verschillende landen, waaronder Nederland.

Rechtszaken bieden vaak geen oplossing

Rechtszaken ontaarden vaak onnodig in jarenlange juridische loopgravengevechten. Voor een conflict met de buurman heeft ons rechtssysteem in de meeste gevallen niets te bieden, concluderen de onderzoekers. Bij echtscheidingen en ontslagzaken wordt het probleem vaak alleen maar groter; maandelijks zien honderden kinderen uit een scheiding hun vader niet meer. Bij medische missers zijn er tal van manieren om verhaal te halen, maar er is vrijwel geen mogelijkheid voor de patiënt om erkenning, begrip, excuus of herstel te bereiken. En het leed van schulden zou veel kleiner kunnen zijn als de rechtsgang zich richtte op oplossingen, in plaats van schuld. Zo wachten Groningers al jaren op eerlijke vergoedingen voor de schade door aardbevingen als gevolg van gaswinning.

Rechtssysteem werkt polariserend

Rechters, officieren van justitie en advocaten werken hard en hebben goede bedoelingen, stellen de onderzoekers. Het probleem ligt niet aan de spelers, maar aan het spel. Rechtszaken hebben te strakke, verouderde regels. De basismethode van claim en tegenclaim, van eisen en verdedigen, werkt polariserend: partijen worden tegen elkaar opgezet. Daardoor wordt een probleem vaak alleen maar groter, schadelijker en duurder. De rechtspraak is wettelijk verplicht om te werken met deze procedures, die niet erg geschikt zijn voor de problemen die mensen als individu ervaren. Er is weinig ruimte voor innovatie, die hard nodig is. Dat komt doordat de juristen in hun beleid niet de problemen van mensen als uitgangspunt nemen, maar het naleven van de voorgeschreven vastgeroeste regels.

Steeds minder rechtsproblemen opgelost

Mensen verliezen het vertrouwen in de rechtsstaat. Per jaar kent ons land 4,3 miljoen rechtsproblemen, zoals huiselijk geweld, problemen met de baas, onenigheid met een leverancier, ruzie met de buren of huwelijkse conflicten. En die juridische problemen blijven steeds vaker onopgelost. Werden in 2009 nog 60 procent van de rechtsproblemen opgelost, in 2014 was dat gedaald tot 51 procent. Betrokkenen voelen zich vaak 'niet gehoord' en daardoor onrechtvaardig behandeld, blijkt uit enquêtes.

Radicale vernieuwing gericht op oplossingen

De rechtspraak moet radicaal vernieuwen. In plaats van polarisatie moet het zich richten op oplossingen. Zo moeten advocaten hun cliënten bij een echtscheiding bijvoorbeeld niet meer vragen wat ze claimen van de ander, maar wat ze belangrijk vinden om een oplossing te bereiken. Er zijn snel nieuwe geschillenoplossingen nodig voor bijvoorbeeld burenruzies, echtscheidingen en arbeidsconflicten. Innovatie en samenwerking met partijen als mediators, psychologen, ict'ers of bedrijfskundigen is daarvoor onontbeerlijk, stellen de onderzoekers. Zij pleiten voor het omschrijven van de meest voorkomende rechtsproblemen, en die te lijf gaan met onder meer preventie en behandeling, zoals een 'polikliniek vechtscheidingen'. Ook zijn zij voorstander van een spreekuur-rechter of de burenrechter, waarmee in Utrecht al wordt geëxperimenteerd.

Forse investering vereist

Voor een rechtvaardiger samenleving waarin burgers zich werkelijk als mensen gehoord voelen, is een eenmalige investering van 100 miljoen euro nodig, schatten de onderzoekers van Hiil. Daarmee zouden tien vernieuwde procedures kunnen worden ingevoerd. 'Er zijn weinig investeringen denkbaar die een zo gunstig maatschappelijk rendement hebben', concluderen zij. 'Alleen al een goede gang van zaken rond scheiding kan in enkele jaren een veelvoud van het geïnvesteerde bedrag opbrengen.'

HIIL, 'Menselijk en rechtvaardig. Is de rechtsstaat er voor de burger?'

Bronnen: De Volkskrant, mr-online.nl

Delen: