Veel gemeenten komen tekort op de uitgaven voor (jeugd)zorg, maatschappelijke ondersteuning en werk en inkomen, zo meldt VNG na onderzoek.

Gemeenten stevenen af op tekorten sociaal domein

Veel gemeenten verwachten de komende jaren forse tekorten op de uitgaven voor (jeugd)zorg, maatschappelijke ondersteuning en werk en inkomen (de 3D-uitgaven). De grootste tekorten worden over dit jaar verwacht. In sommige gemeenten zijn de tekorten 20 procent van het rijksbudget dat zij voor de uitvoering van de Wmo 2015, de Jeugdwet en de Participatiewet krijgen. Dat blijkt uit het onderzoek ‘Blijvend vernieuwen in het sociaal domein’ van bureau Andersson Elffers Felix (AEF) in opdracht van de VNG. Aan het onderzoek deden 115 gemeenten mee waarvan er 93 aangeven dat zij significante tekorten verwachten, soms op alle drie de decentralisaties.

Verschillende oorzaken tekorten

De gemeenten schrijven de tekorten toe aan negatieve effecten van de verdeelmodellen en aan knelpunten in de regelgeving, zoals de verplichting om beschut werk te bieden en de Algemene Maatregel van Bestuur waarin eisen aan de tarieven voor huishoudelijke hulp worden gesteld. Ook loopt het tempo waarmee de kortingen op de rijksbudgetten worden doorgevoerd niet in de pas met de vernieuwingen die gemeenten willen doorvoeren. De omvang en het tempo van de veranderopgave lijken te hoog te zijn, concludeert AEF. Veel budget zit in de praktijk ‘vast’. Ook de gevolgen van gerechtelijke uitspraken, autonome ontwikkelingen in cliëntaantallen, doorverwijzingen door huisartsen, gecertificeerde instellingen en rechters leiden volgens gemeenten tot tekorten. Het ontbreken van zicht op het aantal cliënten waarvoor gemeenten verantwoordelijk zouden worden, speelt ook een rol.

Onvoldoende concretisering van de effecten

Gemeenten hebben nog ‘flinke stappen te zetten in het ontwikkelen van zicht en grip’, constateert AEF. ‘Het ontbreekt in veel gemeenten aan voldoende concretisering en onderbouwing van de (gewenste en feitelijke) effecten van de ingezette vernieuwing.’ De vertaling van beleid naar financiële effecten vindt (te) beperkt plaats.

AEF waarschuwt dat gemeenten in een ‘negatieve spiraal’ terecht kunnen komen. Door toenemende tekorten is er weinig ruimte om de vernieuwing tot stand te brengen. ‘Het risico bestaat dat de focus steeds meer komt te liggen op passende financiële kaders op de korte termijn, en minder op de doelen van de transformatie.’ In zo’n situatie bestaat de kans dat de tekorten eerder toe- dan afnemen. Ook ontstaat het risico dat het ondersteuningsaanbod verschraalt.

Aanvullende ondersteuning van het Rijk

Voor gemeenten voor wie het tempo van rijksbezuinigingen en transformatie een te grote opgave dreigt te worden, zou aanvullende ondersteuning moeten komen, adviseert AEF. Die hulp zou inhoudelijk kunnen zijn - bij het vormgeven van beleid, uitvoering en evaluatie -, maar ook financieel door het tekort tijdelijk te verlichten.

De VNG wil dat het Rijk aanvullende ondersteuning biedt aan gemeenten. Het huidige kabinet moet immers het sociaal domein ‘zonder gaten’ overdragen aan het volgende kabinet, aldus de VNG. De vereniging denkt daarbij zelf aan een ‘verlichtingsbudget’ waar gemeenten een beroep op kunnen doen. Het is een van de vijf maatregelen die de VNG vraagt van het kabinet.

Voorstellen VNG om gemeenten te ondersteunen

  1. De macrobudgetten moeten aansluiten bij de taken van de gemeenten, waarbij de huidige onzekerheden én tekorten moeten worden gecompenseerd.

  2. De gemeentelijke 3D-budgetten moeten meegroeien met de zorg- en participatiebudgetten op de rijksbegroting om onbedoelde kortingen te voorkomen.

  3. Voor de komende vier jaar moet een verlichtingsbudget beschikbaar komen waar gemeenten met grote tekorten (onder voorwaarden) een beroep op kunnen doen.

  4. De verdeelmodellen moeten op korte termijn herijkt worden op basis van betrouwbare berekeningen en exacte omschrijvingen van de onderdelen waarop het verdeelmodel betrekking heeft.

  5. Het verdeelmodel BUIG (Rijksgeld voor sociale uitkeringen) moet verder geoptimaliseerd worden, een hernieuwde kijk op het verdeelmodel is wellicht alsnog noodzakelijk.
Wat de verstrekte macrobudgetten betreft, wijst de VNG op het tekort op de BUIG. Gemeenten komen op dat terrein in 2016 al 270 miljoen euro tekort, waardoor 250 gemeenten aanspraak zullen maken op het vangnet dat bedoeld was voor uitzonderlijke gevallen.

AEF, Blijvend vernieuwen in het sociaal domein. Een quickscan naar gemeenten met financiële tekorten.
Delen: